Zelfbelonend gedrag als verslaving

Hallo allemaal,

Iaira schreef:

Hallo allemaal,

Gisteren zat ik een beetje te puzzelen op het fenomeen 'zelfbelonend gedrag', de hond die een kick krijgt van lekker hard blaffen, achter een haas aanrennen etc. Nu is van Border Collies bekend dat ze een kick krijgen van het werken voor de baas, met echt een (verslavende) lichamelijke reactie. Mijn vraag is vervolgens: waarom krijgen nou juist Borders een kick van dat werken? Is dat genetisch? Of aangeleerd? En andere rassen dan?

Bij het fenomeen "zelfbelonend gedrag" heb je te maken met een wisselwerking tussen gedrag, hersenen en hormonen. Gedrag wordt altijd gestuurd door hersen-activiteit. Neuro-chemische processen zorgen voor het doorgeven van prikkels in de hersenen. Daarnaast spelen hormonen een rol: er is een wisselwerking tussen neuro-chemie en hormonen.

Gesteld dat een "beloning" iets is dat het dier een prettig gevoel geeft, kun je zeggen dat dit te maken heeft met het vrijkomen van chemische stoffen in de hersenen die resulteren in dat prettige gevoel. De stoffen waar het om gaat zijn bijvoorbeeld dopamine, serotonine, endorfines en opiaten.

Een mooi voorbeeld van dit mechanisme is het vrijkomen van endorfine bij een langdurige zware fysieke belasting. In de sportwereld staat dit wel bekend als "runners high". Een marathonloper komt bijvoorbeeld wel eens op het punt dat hij de loop eigenlijk zou moeten stoppen omdat de belasting te groot wordt. Als het lichaam nou maar genoeg endorfine produceert dan compenseert het bijbehorende prettige gevoel de fysieke ongemakken. De loper haalt zo toch de eindstreep en hij voelt zich er nog lekker bij ook. Sommige renners zijn aan het rennen verslaafd.

Zelfbelonend gedrag is een heel ruim begrip, waaronder mijns inziens ook veel gedragingen vallen die het dier nog niet eens zo zeer voor zijn plezier vertoont. Hierbij valt onder meer te denken aan de dingen die honden uithalen als ze alleen zijn, terwijl wij ze beschuldigen van scheidingsangst... slopen, blaffen, poepen, etc. etc. hebben ook een kalmerend effect. Daardoor komen dezelfde lichaamseigen stoffen vrij... neurochemische "beloning" vindt plaats... en dan kun je het zelfbelonend noemen, ja toch, niet dan?

Volgens Skinner is het zo dat elk gedrag dat regelmatig vertoond wordt een (zelf)belonende factor heeft, anders zou het niet vertoond worden. Meestal wordt hier door mij het voorbeeld van de opspringende hond gegeven, aangezien dit een heel duidelijk voorbeeld is. Een hond springt op om aandacht te krijgen: wij geven die aandacht drievoudig als we corrigeren: wij kijken, wij praten, en we raken aan. Drie verschillende vormen van aandacht voor één poging, dat is een jackpot (!), dus de hond herhaalt zijn gedrag. Maar er zijn zeker ook gedragingen waarbij het zeer moeilijk wordt om de belonende factor te ontdekken, en de moeilijkste daarvan hebben zeker te maken met de productie van lichaamseigen stoffen die een kalmerend of kickend effect hebben, zoals endorfine, dopamine, serotonine en dergelijke. Herman en ik hebben hier onderling over gemaild, aangezien we graag met een gedegen stuk voor de dag wilden komen. Hij zegt dat in het bovenstaande geval de hond eerder verslaafd is aan de aanwezigheid van de baas dan aan zijn gedragingen. Maar ja, het lijkt me toch ook zo dat sommige van de bovengenoemde gedragingen uiteindelijk een verslavend effect kunnen gaan hebben, zij het niet in die mate als het voorbeeld in het tweede deel van je mail. (Daar kom ik nog op terug.)

Het hangt denk ik in veel gevallen ook af vanuit welke optiek je het gedrag bekijkt. Neem nu het boekje van Turid Rugaas: Calming Signals. Ik weet niet zo goed wat ik hier van denken moet. Turid heeft het over gedrag dat vroeger overspronggedrag werd genoemd, daarna stress signalen en nu calming signals... hmmmm hmmm. Het zou dus ook kunnen dat zowel de bovengenoemde (scheidingsangst-) gedragingen als stress signalen worden afgegeven om de druk op de ketel te verminderen, wat natuurlijk altijd een kalmerend effect heeft. Maar zo steekt een roker zijn (haar) zoveelste sigaretje ook op! (Ik kan het weten! Ik ben rook-verslaafd!)

En wat te denken van staartjagen... lachen, vliegen happen etc... Sommige dingen passen duidelijk in het beeld van honden met een epileptiforme afwijking en zijn weer te ondervangen door Prozac (of modernere medicatie) te geven... maar allemaal zorgen ze voor hetzelfde effect. En dan: wat denk je van omgerichte agressie? Is toch ook een uitlaatklep? Vermindert spanning, verminderde spanning geeft opluchting, opluchting zorgt voor endorfines etc. etc. Zodra de hond afhankelijk gaat worden van deze stoffen (o.a. dopamine, opiaten en serotonine) zou je kunnen stellen dat hij verslaafd is. En dan komen we bij het tweede deel van je mail, de eigenlijke vraag over het verslavende effect van kicks.

De stoffen die vrijkomen in de hersenen bij iets dat een individu als belonend ervaart, (normaliter: voeding, succes, opluchting, overleven, enz enz.) kunnen verslavend gaan werken.Bij dieren die gevoeliger zijn dan anderen voor deze neurochemische processen, zie je

  1. een hoge intelligentie (de border staat op 1 volgens Coren)
  2. een hoge will to please themselves (geen bestaande uitdrukking, maar eentje van mij!).

Daardoor zal het dier ook snel en graag en goed werken, want hoe meer je doet, hoe meer hij kan kicken. Het kicken op zich kan weer zeer verslavend zijn, en dan kan het inderdaad gaan voorkomen dat het dier afhankelijk wordt van deze stoffen (serotonine, dopamine, opiaten enz.). Als dat het geval is kan het dus inderdaad gaan voorkomen dat een dergelijke hond, ook al wordt er nog zoveel mee gewerkt, in alle "pauzes" tussen de trainingen en bezigheden door, zich enkel nog bezighoudt met het verschaffen van nog meer kicks.

De vraag van Iaira was onder andere of het ook bij andere rassen voorkomt. Antwoord: ja, het komt voor bij verschillende rassen en in verschillende omstandigheden, het heeft ook lang niet altijd met werken of actief bezig zijn te maken. Zo heb ik indertijd bij John Fisher een aantalopnames gezien van bullterriers die aan het moonwalken zijn... een vreemd gedrag, waarbij de hond heel wazig gaat kijken, grote pupillen, compleet weggezakt in euforie als zijn rug op een bepaalde plek wordt aangeraakt door bijvoorbeeld laaghangend struikgewas. Hierbij worden heel dromerig de pootjes af en toe verzet, zonder dat de hond van zijn plaats komt. Een bij de Amerikaanse Vereniging in ieder geval bekende gedragsafwijking, die ik bevestigd kreeg van een (Nederlandse) klant van mij, die al jaren bullen heeft. Zij wist echter niet dat het hier om een rasgebonden(??) gedragsafwijking ging.

John had het toen ook regelmatig over "flank-sucking" bij Dobermanns... daar heb ik nog nooit een geval van meegemaakt, maar het schijnt een goed gedocumenteerde afwijking te zijn. Herman schrijft hierover: "Inderdaad bekende gevallen. In Dodman ("The dog who loved too much") kom je ook verschillende cases tegen met dit soort gedragingen."

En wat betreft de erfelijkheid: Ja, het is overerfelijk... (qua aanleg voor het ontwikkelen van een dergelijk gedrag...), dus meestal rasgebonden, maar er zullen ook zeker kruisingen rondlopen die in de lijn een dergelijk gedrag vertonen, alleen is het bij kruisingen natuurlijk veel minder makkelijk na te gaan. Met andere woorden, verschillende rassen waaronder Borders of Bullen kunnen hiervoor een erfelijke aanleg hebben, dat hoeft natuurlijk niet. En ja, als de aanleg aanwezig is maar het gedrag wordt niet ontwikkeld... dan zie je er niks van. Dus heeft het zeker ook met aanleren te maken. Hoogstwaarschijnlijk gaat het hier dan toch om een polygene (recessieve) aandoening. (Wat kretologie betreft begeef ik me hier op glad ijs... op dit vlak ben ik een beetje roestig.)

Wat betreft een meer wetenschappelijke benadering verwijs ik graag door naar het artikel "dominantie of hedonie" van Herman op zijn website waarbij ik dan vooral het stuk onder het kopje "hedonistisch model" goed vind aansluiten bij hetgeen ik hierboven allemaal heb neergepoot. Jemig, alles bij elkaar een lap tekst van hier naar overmorgen! Ik hoop dat je er wat aan hebt!

Vriendelijke groeten,

Bianca (met als co-writer/ghostwriter Herman)