Communicatie met honden

In de omgang met onze honden maken we veel gebruik van signalen. Veel meer dan we zelf beseffen. Soms lijkt het alsof onze honden begrijpen wat we denken. Ze staan bijvoorbeeld al bij de deur als je nog maar net gedacht hebt dat je een lekker wandelingetje gaat maken. Dat komt omdat honden heel goed reageren op lichaamstaal.

Zelf heb ik de neiging eens diep adem te halen voordat ik opsta en een wandeling ga maken. Mijn honden hebben geleerd dat dit het signaal is om eens heerlijk te rennen. Eigenlijk wel jammer dat ze dat door hebben, ik kan ze nooit eens lekker verrassen. Onze lichaamstaal kan ons goed van pas komen, maar kan ons ook danig hinderen, bijvoorbeeld tijdens de training. Zelf hebben we helemaal niet door wat we doen en het is de trainer die ons erop moet wijzen dat we bij het halthouden op de hond instappen of dat we tijdens het volgen onze linkerschouder naar achteren draaien, waardoor de hond te ver achter loopt.

In sommige gevallen is het logisch dat onze lichaamshouding of onze geluiden een betekenis hebben voor de hond. Als wij ons mopperend over onze hond heen buigen, doen we precies hetzelfde als een dominante hond die eens even indruk wil maken. Dit hoeft door de hond niet vertaald te worden: hij snapt het direct. Dat de hond achter blijft bij het volgen als wij onze linkerschouder draaien, komt omdat hij op een bepaalde afstand van ons gezicht wil blijven. Wij kijken de hond dus in feite naar achteren, als we willen zien of hij wel goed bij blijft.

Geluiden die niets betekenen voor de hond van de buren, kunnen voor jouw hond betekenis hebben, omdat hij heeft geleerd dat ze wat betekenen. In feite heeft hij dit geleerd volgens hetzelfde principe dat Pavlov met zijn honden gebruikte: de honden hoorden een bel, en kregen vervolgens eten. Op den duur begonnen ze te kwijlen als de bel ging. Als ik met mijn megapoedel Betsy behendigheid loop en ze staat klaar voor een hoogtesprong, reageert zij als ik diep ademhaal. Ze weet dat er een commando gaat volgen, en ze weet welk commando. Oppassen dus, voordat ik wat gezegd heb is ze weg!

Bij behendigheid worden ook geluiden gebruikt die een ongetrainde hond niets zeggen. Bijvoorbeeld het hoog uitgeroepen prrrrrrrrrr bij de paaltjes. Zeg het maar eens tegen de oude hond van de buurvrouw: hij zal denken dat je naar de dokter moet! Tegenwoordig wordt er tijdens training ook wel eens gebruik gemaakt van een 'nieuw' signaal: de clicker. Echt nieuw is het niet, het ding werd in de tweede wereldoorlog al gebruikt. Ook voor het trainen van dieren. Het geluid is simpel: een klik bij het indrukken, en een klak bij het omhoogkomen van het stalen veertje. Het zal een hond niets zeggen, als hij niet geleerd heeft wat het betekent. Zelf gebruik ik de clicker regelmatig. Hij wordt toegepast bij een vorm van aanleren die operante conditionering genoemd wordt.

Operante conditionering is een vorm van training waarbij het dier door het krijgen van beloningen tijdens een bepaald vertoond gedrag gaat doorkrijgen dat dit gedrag hem iets oplevert, waardoor hij het vaker zal gaan vertonen. Wij doen dit tijdens de gewone training ook al: we lokken een puppy in de zit met een brokje en geven het zodra hij zit. Dat werkt prima, het is leuk voor hond en baas en het is hondvriendelijk. De clicker wordt, net als het belletje van Pavlov, aangeleerd met behulp van snoepjes. Het nietszeggende geluidje wordt een signaal voor beloning. Een soort van mechanisch braaf dus. Dit signaal wordt in training toegepast als een brug tussen het goed vertoonde gedrag en het krijgen van de beloning.

Het is bekend dat een hond alleen snapt waar hij voor beloond wordt, als hij zijn beloning binnen een seconde krijgt. Met het trainen wordt dit soms moeilijk. Is de hond dichtbij, dan gaat het nog, maar moet hij van je af werken, dan wordt het een stuk moeilijker. Vaksturen of plaatssturen zijn hier voorbeelden van. Het gebruik van een clicker heeft dus niets magisch, het is een bruggetje tussen gedrag en beloning wat het mogelijk maakt de daadwerkelijke beloning, het snoepje, wat later te geven. Het geluid wordt als brug-signaal gebruikt, en wordt ook wel markeersignaal genoemd, omdat het, ook bij gecompliceerd gedrag, heel duidelijk voor de hond aangeeft welk onderdeel van het gedrag wordt beloond.

Er wordt nogal eens gedacht dat het gebruik van een clicker problemen zal opleveren als je het toepast bij een aantal honden tegelijk die allemaal weten wat de clicker betekent. In de praktijk blijkt dit echter geen problemen op te leveren. Ik kan met een van mijn drie honden in de kamer trainen, de andere honden kijken op, maar worden er niet door gehinderd. Ze hebben door dat zij op dat moment niet aan de beurt zijn. In Amerika wordt veel klassikaal met de clicker getraind, in Nederland zijn ook al scholen die de clicker klassikaal gebruiken.

Voor- en nadelen van de clicker: een groot voordeel is dat het geluid neutraal is, en dat het door ieder gezinslid gebruikt kan worden. Het geluid brengt geen emoties over, is duidelijk en kan op grote afstand gebruikt worden. Nadeel is zeker dat je de clicker kwijt kunt raken. Zoals ik al geschreven heb is de clicker het mechanische equivalent van het woordje braaf. Een veel gestelde vraag is dus ook: waarom gebruik je niet gewoon het woordje braaf? De clicker is sneller, en duidelijker hoorbaar, hij is gelijk, ongeacht welk gezinslid hem gebruikt, en hij is neutraal.

Iedereen die een hond heeft, zal wel eens een keer ervaren hebben dat hij braaf tegen zijn hond moest zeggen, terwijl hij hem eigenlijk wel kon knijpen. Op zo'n moment kun je wel braaf zeggen, maar je houdt je hond er echt niet mee voor de gek. Hij hoort heus wel dat je er niets van meent. Met een clicker zijn dit soort problemen dus opgelost.

Een ander signaal met een tegenovergestelde werking is het geluid van de discs. Discs zijn een aantal metalen schijfjes aan een stoffen lusje, met een specifiek geluid. Ze worden wel gebruikt door sommige trainers en gedragstherapeuten. De hond leert dat het geluid van de discs gelijk staat aan het verdwijnen van een beloning. Discs zijn simpel aan te leren en de meeste honden reageren er snel op. Als je meer dan één hond hebt, zijn deze echter niet te gebruiken. Met een clicker merkt een hond uit een groep dat het signaal voor hem was door oogcontact en het krijgen van een beloning. De discs zijn een strafsignaal en elke hierop getrainde hond zal zich gestraft voelen als hij ze hoort.

Conclusie: signalen zijn prima te gebruiken in de training, maar het blijft zaak te letten op de voor- en nadelen.